Een nieuwe geboorte van ‘Nietzsches tragedie’

Een nieuwe geboorte van ‘Nietzsches tragedie’

Boom uitgevers kwam afgelopen zomer met een nieuwe vertaling van ‘Die Geburt der Tragödie’ of kortweg ‘Die Geburt’ zoals het eerste werk dat Nietzsche publiceerde bij onze oosterburen vaak wordt aangeduid. Opnieuw nam Maarten van Buuren (MvB) de hertaling op zich, de zesde in de serie van hertalingen die Boom in zijn fonds heeft opgenomen. De vorige editie (de Nietzsche-bibliotheek) was alweer 20 jaar oud. Vandaag, op Nietzsches 182e geboortedag nemen we een kijkje.

‘Die Geburt’ zag voor het eerst het licht in januari 1872. Nietzsche is dan 27 jaar en doceert op de universiteit van Bazel. Hij was in zijn studietijd in Leipzig al ‘begeistert’ door de oude Grieken, met name door de inhoud van hun tragedies en de culturele betekenis ervan in de samenleving. Het hoofdthema in De geboorte van de tragedie is voor sommigen de filosofische vraag hoe een bevestiging van het leven mogelijk is, wanneer je alle gruwel, lelijkheid en wreedheid ervan beziet. Wat kunnen de kunsten hierin betekenen? De muziek? En wat kunnen we van die oude Grieken leren als het over levenskunst gaat? De vraag dient zich al aan: heeft het boek een actualiteitswaarde of is het tijdloos? Voor mij geen filosofische maar een retorische vraag wanneer je ziet hoe culturen die esthetisch en ethisch onlogisch beginnen te worden zichzelf in verval brengen.

Nietzsche destilleert hier voor het eerst het bekende duo dat al jaren bij zijn werk hoort; het apollinische en het dionysische, twee levensprincipes die tegenover elkaar staan maar ook en juist in een symbiose samengaan. Het apollinische principe staat voor helderheid, vorm, schoonheid, illusie en het verbergen van lijden door middel van kunst. Het wordt geassocieerd met de god Apollo die in deze nieuwe uitgave gevisualiseerd wordt met een afbeelding van zichzelf en zijn uitvinding; de kithara met zeven snaren. Het dionysische principe daarentegen staat voor de bedwelmende, instinctieve, verschrikkelijke en chaotische aspecten van het leven, verbonden met de god Dionysus. Een god die om roes vraagt. De Griekse tragedie ontstaat uit de wisselwerking tussen deze twee krachten. Het dionysische maakt de ervaring van de oerkracht van het leven mogelijk, terwijl het apollinische deze ervaring transformeert in een esthetische vorm, waardoor ze draaglijk wordt. Kunst speelt een centrale rol. Voor Nietzsche is het de mogelijkheid om het leven te bevestigen ondanks de gruwelen ervan. Door kunst wordt lijden gesublimeerd en getransformeerd tot schoonheid. De eerste uitgave heet dan ook Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik.

De geboorte van de tragedie

Wanneer Dionysus de taal van Apollo en Apollo uiteindelijk de taal van Dionysus kan spreken wordt de hoogste vorm van de tragedie, van de kunst überhaupt bereikt. Kunst biedt dan een soort transfiguratie van het bestaan. De positie van de mythe is daarbij van groot belang voor Nietzsche omdat ze een wereldomvattend beeld biedt en de diepere waarheden van het leven blootlegt die door wetenschap en logica worden bedreigd. Het kan de vervoering in de muziek zijn zoals hij in die jaren deze in de muziek van Wagner meent te vinden die hij dan ook eert met een voorwoord gericht aan de componist. De muziek bedwelmt, geeft een roes die de wil, die oerdrift tot leven, van zuurstof voorziet. En over die wil had hij toen al veel gelezen van zijn andere inspiratiebron: Arthur Schopenhauer

In Sils Maria, we zijn dan 14 jaar verder in de tijd, blikt Nietzsche terug op zijn eerste publicatie en wijzigt de titel naar Die Geburt der Tragödie oder Griechenthum und Pessimismus met de toevoeging: Versuch einer Selbstkritik. Dat klinkt dan bijvoorbeeld zo:

‘Nochmals gesagt, heute ist es mir ein unmögliches Buch, — ich heisse es schlecht geschrieben, schwerfällig, peinlich, bilderwüthig und bilderwirrig, gefühlsam, hier und da verzuckert bis zum Femininischen, ungleich im Tempo, ohne Willen zur logischen Sauberkeit, sehr überzeugt und deshalb des Beweisens sich überhebend, misstrauisch selbst gegen die Schicklichkeit des Beweisens’

Deze tweede editie, uit 1886 dus, heeft als basis gediend voor de hertaling van MvB. De eerdere Arbeiderspers-uitgave van Hans Driessen, herzien door Paul Beers en Michel van Nieuwstadt, is afgestoft en dat roept een wat eigentijdse sfeer op. Meerdere keren loopt je als lezer wel tegen wat vreemde keuzes van MvB op. Zo vertaalt hij enkele keren Nietzsches ‘Wie?’ dat als een retorische vraag tussen twee zinnen staat zoals in Nietzsche Versuch einer Selbstkritik: Wozu, schlimmer noch, woher — alle Wissenschaft? Wie? Ist Wissenschaftlichkeit vielleicht nur eine Furcht und Ausflucht vor dem Pessimismus? Het ‘Wie’ wordt dan zo’n nuchter Nederlands ‘Wat?’ terwijl het hier een spreektaal is die Nietzsche bezigt om een gevoel uit te drukken dat meer richting ‘wat denk je hiervan’ of ‘wat denk je zelf’ gaat. Of nog korter: ‘Nou..?’ En wat moet de Nietzsche-lezer met de wijsheid dat de kithara van Apollo gespeeld werd zoals in de muziek van Level 42 de basgitaar wordt gespeeld? Wat vreemd is ook de keuze om in de volgende zin ‘So gewiss von den beiden Hälften des Lebens, der wachen und der träumenden Hälfte, uns die erstere als die ungleich bevorzugtere, wichtigere, würdigere, lebenswerthere, ja allein gelebte dünkt (…)’ naamwoordelijke delen als verkieslijkst, belangrijkst, waardigst te gebruiken. Waarom niet gewoon het meest verkieslijke, belangrijke en waardige?

Is De geboorte van de tragedie of hellenisme en pessimisme, zoals het boek voluit heet, het belangrijkste werk van Nietzsche zoals MvB oppert? Dat ligt eraan wat je onder belangrijk verstaat. Ja, wanneer het toont dat Nietzsche al op jonge leeftijd zijn basis heeft gelegd voor verdere verdiepingen die hij in zijn latere teksten heeft uitgewerkt. De afkeer van al het Socratische, de Amor Fati gedachte of de goddeloze mens noem ik slechts als drie voorbeelden. En ook ja wanneer je je realiseert dat hier een nog jonge denker zoveel moed bij elkaar heeft geraapt om radicaal andere (lees; nieuwe en creatievere) manieren van waarheidsvinding te onderzoeken. Anderzijds zijn er zoveel grote(re) dieptes, reflecties en creatieve vondsten uit de gerijpte Nietzsche ontstaan dat je zijn latere werken tekort zou doen door deze eerste publicatie als zijn belangrijkste (voor sommige lezers zelfs het ‘moeilijkste’) te betitelen. Wellicht past een classificatie – als je die al wilt geven, want waartoe? – ‘het fundament’ beter. Toch valt het goed te begrijpen dat MvB deze classificatie maakt. Nietzsche schreef immers al in de voor hem kenmerkende stijl en veel grondgedachten zie je in de kiem, en soms zelfs al wat uitgekiemd, in Der Geburt opgetekend. Hij schreef prachtige zinnen als ‘Denn dies muss uns vor allem, zu unserer Erniedrigung und Erhöhung, deutlich sein, dass die ganze Kunstkomödie durchaus nicht für uns, etwa unsrer Besserung und Bildung wegen, aufgeführt wird, ja dass wir ebensowenig die eigentlichen Schöpfer jener Kunstwelt sind: wohl aber dürfen wir von uns selbst annehmen, dass wir für den wahren Schöpfer derselben schon Bilder und künstlerische Projectionen sind und in der Bedeutung von Kunstwerken unsre höchste Würde haben — denn nur als aesthetisches Phänomen ist das Dasein und die Welt ewig gerechtfertigt: — während freilich unser Bewusstsein über diese unsre Bedeutung kaum ein andres ist als es die auf Leinwand gemalten Krieger von der auf ihr dargestellten Schlacht haben.’ Door MvB ook mooi en raak vertaald. Hoe? Lees het boek en onderga het.

De nieuwe uitgave wordt her en der met illustraties versierd die een toevoeging zijn aan het origineel. Hier spreekt duidelijk een docent die aan de hand van plaatjes en bijschriften de lezer van 2026 bij de les wil houden. Noten en duidingen van begrippen uit de teksten van Nietzsche kunnen de lezer evenwel helpen, dat bewees MvB ook in de andere hertalingen die bij Boom uitkwamen. Zelfs het begrip deus ex machina krijgt een toelichting (en een illustratie!) al had die nou juist wel iets treffender geformuleerd mogen worden. 

In de recente hertaling (2024) van de Genealogie van de moraal, zie ook: Een nieuwe genealogie van de moraal, hanteerde MvB al Nederlandse begrippen als ‘klaar is Kees’ en ‘Joost mag het weten’ waar Nietzsche andere woorden gebruikte. In De geboorte van de tragedie komt de derde kaaskop voorbij: ‘Jan met de pet’, waar Nietzsche het over der Mensch des alltäglichen Lebens heeft. Zou de doorsneemens of de mens van het alledaagse leven ook hebben gepast? Het gaat immers om de context en die behelst dat de gewone man zich op het toneel vertegenwoordigd begon te voelen.

De keuze voor ‘gelukkig in het leven’ waar Nietzsche ‘glücklich-Lebendigen’ schrijft, ervaar ik als minder passend. Niet voor niets bedoelt Nietzsche hier het individu omdat deze door een voortplantingsdrift als das eine Lebendige, mit dessen ‘verschmolzen’ is. Dat is geen voortplantingsdrift waarvan we versmolten zijn maar een drift waardoor we als een bevruchte eicel ons bestaan starten.

Al moet ik her en der wennen aan de wat frivolere keuzes die MvB maakt – ‘grosse einzelne Charakterzüge’ worden bij hem ‘typetjes’ – de nieuwe vertaling klinkt vooral frisser en toegankelijker. Ik denk daarbij, net als bij de andere nieuwe Boom-edities, vooral aan de lezers die Nietzsche beginnen te ontdekken of nog willen gaan ontdekken. In de reeks van inmiddels zes delen krijgt de lezer veel context die in eerdere vertalingen niet opgenomen werd. Daarmee is het een wat hybride uitgave; een nieuwe vertaling van de brontekst als ook een licht populaire inbedding voor de student of aspirant lezer. 

Inhoudelijk is het boek allesbehalve het slechte boek waar Nietzsche in zijn poging tot zelfkritiek over schreef. De mens zonder mythe staat aan de vooravond om weer onder een nieuwe mythe bedolven te worden, eeuwig zoekend naar zijn eigen wortels en bestaansgrond. Ondertussen ga ik verder met ‘Liebestod’, de derde akte van Tristan und Isolde, muziek van Richard Wagner waarbij je volgens een jonge Nietzsche al luisterend af en toe naar adem moet happen. Wagner was voor diezelfde jonge Nietzsche de componist die net als de oude Grieken de rol van de mythe in het denken een prominente plek had gegeven. Had hij de beelden oproepende muziek van Gustav Mahler maar gekend…

Friedrich Nietzsche: De geboorte van de tragedie of hellenisme en pessimisme.
Boom uitgevers, Amsterdam, 2026. Vertaling en nawoord door Maarten van Buuren


Eén gedachte over “ Een nieuwe geboorte van ‘Nietzsches tragedie’”

  1. Oef!, ik gruw van de vertalingen als ‘Jan met de pet’ of ‘Klaar is Kees’, zo onnietzscheaans. Zij doen de betekenis van Nietzsches originaliteit geen eer aan. Inderdaad, ‘de mens van het alledaagse leven’, of wellicht korter: ‘de mens van het alledaagse’ of ‘de alledaagse mens’ zou beter hebben geklonken. Het zal de tand des tijds zijn die knaagt aan de originaliteit van vertalingen. Overigens bedankt voor dit artikel!

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *


De verificatie periode van reCAPTCHA is verlopen. Laad de pagina opnieuw.