Als geen ander weet Paul van Tongeren welke immense volumes de wereldwijde studies over werk en leven van Friedrich Nietzsche aannemen. En ook dat er geen einde aan komt, laat staan dat er iets van volledigheid in de studie over de werken van Nietzsche te behalen is. Toch zijn de forse studies ‘Nietzsche-Kommentar’ die bij De Gruyter verschenen (en nog gaan verschijnen) een wezenlijke en zeer omvangrijke hulp om Nietzsches werken en de vele interpretaties ervan verder te bestuderen.

_{Tekst: Paul van Tongeren}

Nietzsche-Kommentar is de naam van een groot onderzoekproject (gefinancierd door de Academies van zowel de Bondsrepubliek Duitsland als van verschillende van de Duitse landen en gehuisvest aan de Universiteit van Heidelberg), dat ‘omvattende commentaren’ verzorgt bij Nietzsches werk, in eerste instantie beperkt tot de door Nietzsche zelf gepubliceerde of voor publicatie gereedgemaakte werken (zonder de vroege filologische publicaties en de niet gepubliceerde vroege geschriften, maar met Über Wahrheit und Lüge uit dat vroege werk, en met de door Colli en Montinari tot de Nachlass gerekende late werken vanaf Der Antichrist). De tekstbasis is de editie van Colli en Montinari, opmerkelijk genoeg gelukkig niet in de peperdure officiële standaard-editie (Kritische Gesamtausgabe Werke, KGW), maar in de feitelijk als standaardeditie fungerende Kritische Studienausgabe (KSA). De commentaren hebben dus in eerste instantie betrekking op de teksten uit de banden 1 (deels) en 2 tot en met 6 van die (in totaal 15-bandige) KSA-editie. Een overzicht vindt men op: https://www.degruyter.com/serial/nk-b/html#volumes. Plannen voor een voortzetting van de reeks met commentaren bij de Nachlass schijnen in voorbereiding te zijn. 

Een groep van medewerkers staat sinds 2014 onder leiding van Andreas Urs-Sommer (van 2008 tot 2014 lag de leiding bij Jochen Schmidt, die ook de eerste en deels de derde band voor zijn rekening nam). De planning liep aanvankelijk tot 2022, maar dit jaar verschenen de banden bij Also sprach Zarathustra en inmiddels wordt de laatste band (Bd 2.1 bij Menschliches, Allzumenschliches I) aangekondigd voor 2025. De commentaren zouden aanvankelijk verschijnen in 8 banden; inmiddels is dat bijgesteld tot 13 banden, verdeeld over 6 afdelingen. Tot nu toe (voorjaar 2024) zijn 12 banden verschenen, steeds onder de naam van een (of twee) van de medewerkers aan het project: De omvang van de tot nu toe verschenen banden varieert tussen 140 en bijna 1000 pagina’s.

Wat bedoeld wordt met ‘omvattend commentaar’ kan deels uit de algemene inleiding bij het eerste deel worden opgemaakt, maar wordt vooral in de tot nu toe verschenen delen zichtbaar. Het is de bedoeling het werk van Nietzsche ‘in historische context te plaatsen en filosofisch en geesteswetenschappelijk te ontsluiten’. De commentaren zijn niet op de eerste plaats interpretatief-exegetisch, maar vooral historisch informatief en kritisch: sleutelbegrippen worden uitgelegd, bronnen worden ontsloten, de voorgeschiedenis van teksten wordt gegeven, waarbij de informatie deels aan de nagelaten aantekeningen wordt ontleend, deels uit bestaand onderzoek wordt verzameld, deels op basis van eigen onderzoek wordt gepresenteerd. Een belangrijk onderdeel van de commentaar is de contextualisering; daarbij gaat het zowel om de context binnen het becommentarieerde werk, alsook die binnen het gehele oeuvre en de nagelaten aantekeningen, als – ten derde – ook de ruimere context van zowel contemporaine discussies als elementen van de traditie waarop Nietzsche teruggrijpt. Steeds wordt het onderzoek dat reeds voorligt in de onoverzichtelijk grote hoeveelheid publicaties over Nietzsches denken verzameld, gesystematiseerd en op basis van oorspronkelijk onderzoek naar context en bronnen waar mogelijk aangevuld.

Recentelijk verschenen de twee banden van afdeling 4 met de commentaar bij Also sprach Zarathustra: Ze werden verzorgd door de germaniste prof. dr. Katharina Grätz. Samen bijna 2000 pagina’s met een overweldigende hoeveelheid informatie, van onschatbare waarde voor iedereen die zich grondig met Nietzsches boek ‘voor iedereen en niemand’ wil bezighouden. De commentaar begint (na inleidende stukken over opzet en gebruiksaanwijzingen) met een algemene presentatie van de ontstaans- en tekst-geschiedenis van Nietzsches Zarathustra en de plaats ervan in het geheel van zijn oeuvre, informatie over de historische figuur van Zarathoestra of Zoroaster, over de kenmerken van Nietzsches stijl en taalgebruik in dit boek, de compositie en narratieve structuur ervan en de filosofische en wetenschappelijke receptie en culturele en maatschappelijke invloed van het boek. 

Daarna volgt de eigenlijke commentaar. Die begint steeds, dat wil zeggen aan het begin van elk deel, van elk hoofdstuk en waar Nietzsche afzonderlijke paragrafen maakt ook van elke paragraaf, met een zogenaamd ‘Überblickskommentar’. Daarin wordt het betreffende gedeelte van de tekst kort samengevat, gekarakteriseerd en geplaatst binnen het grotere geheel; bovendien worden hier de belangrijkste bronnen en teksten uit de receptie vermeld. Daarna volgt steeds een gedetailleerde commentaar, bijna per vers van de (in cursief geciteerde) tekst. Daarbij geldt de paginering en regelnummering van de Kritische Studienausgabe als aanduiding van de desbetreffende passage. Men kan dus vrijwel steeds per regel van Nietzsches tekst de informatie van de commentaar opzoeken.

Die informatie bestaat vooral uit een verzameling van wetenswaardigheden die van nut kunnen zijn voor een goed begrip en een duiding van de tekst; er wordt gewezen op opmerkelijke termen of beelden die erin voorkomen, op waarschijnlijke of mogelijke verbanden met passages elders in hetzelfde werk of in ander werk van Nietzsche; voorbereidende of anderszins verwante passages uit de nagelaten notities en uit zijn correspondentie worden geciteerd; biografische referenties worden vermeld, er wordt verwezen naar meer of minder waarschijnlijke bronnen waaruit hij geput heeft of die hem beïnvloed (kunnen) hebben, en voorstellen voor de interpretatie van de tekst worden ontleend aan een grote verzameling van secundaire literatuur. De bibliografie (grotendeels, maar niet helemaal identiek in beide banden) is ruim honderd pagina’s lang en omvat literatuur in alle grote moderne talen, maar vooral in het Duits.

Geen enkel commentaar kan volledig zijn. (Met enige voldoening durf ik zelfs te zeggen dat in onze eigen, eveneens recent gepubliceerde, leeshulp bij Nietzsches boek – Een boek voor iedereen en niemand. Nietzsches Zarathoestra lezen, Boom 2024 – bijvoorbeeld het raadsel van ‘de bonte koe’, de naam van ‘de stad waaraan Zarathoestra zijn hart had verpand’, dichter bij een oplossing wordt gebracht dan in deze Duitse commentaar.) Maar er bestaat beslist geen boek (in de reeds onoverzienbaar grote hoeveelheid literatuur over de Zarathustra) dat meer informatie en suggesties geeft voor de lectuur en de interpretatie van dit misschien wel belangrijkste, maar zeker moeilijkst leesbare boek uit Nietzsches oeuvre dan deze commentaar. En dat alles wordt hier gepresenteerd zonder dat er een bepaalde interpretatie van het geheel aan de lezer wordt opgedrongen. Zelfs in de weergave van wat de receptiegeschiedenis zoal heeft opgeleverd is de commentator zeer terughoudend in de evaluatie daarvan. Daardoor is deze commentaar geen afsluiting van, maar een aanmoediging voor en onmisbare hulp bij de voortgaande interpretatiegeschiedenis van Nietzsches intrigerende boek.

_{Paul van Tongeren}

_{Katharina Grätz, NIETZSCHE-KOMMENTAR, Banden 4/1 en 4/2, uitgegeven door de Heidelberger Akademie der Wissenschaften. Berlin/Boston: W. de Gruyter, 2024 (€ 99,- per deel)}

^{Het door Paul van Tongeren genoemde boek Een boek voor iedereen en niemand. Nietzsches Zarathoestra lezen, Boom 2024, is besproken op: https://friedrichnietzsche.nl/nietzsche-blog/het-vijfde-evangelie-volgens-zarathoestra/}